Arab tili qiyinmi? O'zbekzabon o'quvchi uchun nima oson, nima yangi

Arab tili qiyinmi? Boshida ha, qiyin tuyuladi: arab tilida o'ngdan chapga yoziladi, 28 ta harfning ko'pchiligi so'zdagi o'rniga qarab shaklini o'zgartiradi va bir nechta yangi tovush bor. Lekin o'zbek tilida so'zlashuvchi odam arab tilini noldan boshlamaydi: u yuzlab arabcha so'zni har kuni ishlatadi va q, g', x tovushlarini allaqachon biladi. Izchil tartibda o'rganilsa, arab tili kutilganidan osonroq kechadi.

Quyida nimasi haqiqatan yangi, nimasi sizga tanish va qiyinlikni qanday kamaytirish mumkinligini ochiq ko'rib chiqamiz.

Arab tilida nima haqiqatan yangi

Avval qiyin qismlarni ochiq aytamiz. O'zbek tilida so'zlashuvchi uchun to'rtta narsa butunlay yangi:

• Yozuv yo'nalishi. Arab tilida o'ngdan chapga yoziladi va o'qiladi. Birinchi haftalarda ko'z bunga moslashadi, keyin bu odatiy holga aylanadi.
• Harf shakllari. Alifboda 28 ta harf bor va ularning ko'pchiligi so'z boshida, o'rtasida va oxirida turlicha yoziladi. Bu mavzu arab alifbosi haqidagi maqolada batafsil tushuntirilgan.
• Qisqa unlilar. a, i, u tovushlari alohida harf bilan emas, harf ustidagi yoki ostidagi kichik belgilar bilan ko'rsatiladi. Ular haqida harakatlar: fatha, kasra, damma maqolasida yozganmiz.
• Grammatik jins va ikkilik son. O'zbek tilida «u» olmoshi erkakka ham, ayolga ham bir xil. Arab tilida esa ot, sifat va fe'l erkak yoki ayol jinsida bo'ladi. Yana bir yangilik: birlik va ko'plikdan tashqari «ikkita» uchun alohida shakl bor.

Ro'yxat qisqa, lekin boshlovchini aynan shu to'rttasi cho'chitadi. Ularning hech biri alohida qobiliyat talab qilmaydi: faqat vaqt va muntazam takror kerak.

Arab tili tovushlari: o'zbekzabonning ustunligi

Ko'p xorijliklar uchun arab tilidagi eng og'ir qism talaffuz bo'ladi. Masalan, ingliz tilida so'zlashuvchi odam q, g' va x tovushlarini noldan o'rganishi kerak. O'zbek tilida esa ular bor:

• q (ق) — «qalam» so'zidagi o'zbekcha q arabcha qof harfiga juda yaqin.
• g' (غ) — «tog'», «bog'» so'zlaridagi g' arabcha g'ayn bilan deyarli bir xil.
• x (خ) — «xabar» so'zidagi x arabcha xo harfiga mos keladi.

Demak, boshqalar uzoq mashq qiladigan tovushlarning bir qismi sizda tayyor. Haqiqatan yangi tovushlar esa to'rt guruhga bo'linadi:

• Ayn (ع). Tomoqning o'rta qismi siqilib aytiladigan jarangli tovush. O'zbek tilida unga eng yaqin narsa — «san'at» so'zidagi tutuq belgisi o'rnidagi qisqa to'xtalish. Ayn esa undan kuchliroq va aniqroq eshitiladi.
• Chuqur h (ح). O'zbekcha h tovushidan chuqurroq: havo tomoqning o'rtasidan chiqadi, lekin x tovushidagidek xirillamaydi. Qishda sovqotgan qo'lni og'iz hovuri bilan isitganingizni eslang, faqat tomoq torroq bo'ladi.
• Tishlararo tovushlar (ث، ذ). Ingliz tilidagi «th» kabi, til uchini tishlar orasiga qo'yib aytiladi: ث jarangsiz, ذ jarangli.
• Qalin undoshlar (ص، ض، ط، ظ). ص، ض، ط harflari s, d, t tovushlariga o'xshaydi, lekin tilning orqa qismi yumshoq tanglay tomon ko'tariladi. Natijada tovush «qalin» va bo'g'iqroq eshitiladi, yonidagi unli ham o'zgaradi. ظ esa ذ harfining qalin juftligi.

Bu tovushlarni kitobdan o'qib o'rganib bo'lmaydi: ustoz aytadi, o'quvchi takrorlaydi, ustoz tuzatadi. Muntazam mashq bilan ular odatda birinchi oylardayoq joyiga tushadi.

Siz allaqachon yuzlab arabcha so'zni bilasiz

O'zbek tili arab tilidan ko'p asrlar davomida so'z olgan. Bu so'zlarning ko'pchiligi shunchalik singib ketganki, biz ularni o'zbekcha deb bilamiz. Mana kundalik nutqdan misollar, qo'shtirnoq ichida arabcha shakli:

• kitob — «kitab», ma'nosi o'zgarmagan.
• qalam — «qalam», arab tilida ham yozish quroli.
• dars — «dars», xuddi shu ma'noda.
• maktab — «maktab», so'zma-so'z «yoziladigan joy»; hozirgi arab tilida «idora» yoki «yozuv stoli».
• kotib — «katib», asl ma'nosi «yozuvchi».
• muallim — «mu'allim», o'qituvchi.
• talaba — «talaba»; arab tilida bu so'z ko'plikda, ya'ni «talabalar».
• sinf — «sinf»; arabchada «tur, toifa» degani.
• lug'at — «lug'a»; arabchada «til» degani.
• jumla — «jumla», arab tilida ham «gap».
• maqola va tarjima — «maqala», «tarjama».
• tarix — «tarix»; arab tilida «sana» ma'nosi ham bor.
• fan — «fann»; arabchada ko'proq «san'at» degani.
• san'at — «san'a»; arabchada «hunar, mahorat».
• fikr — «fikr», o'y.
• savol va javob — «su'al», «javab».
• hisob va raqam — «hisab», «raqm».
• vaqt — «vaqt».
• xabar — «xabar», yangilik.
• tabib — «tabib»; arab tilida hozir ham shifokor.
• sayohat — «siyaha»; hozirgi arab tilida «turizm».
• kasb — «kasb»; arabchada «topish, daromad qilish».

Bu so'zlar ikki xil yordam beradi. Birinchidan, matnda tanish so'zni ko'rganda ma'nosini taxmin qilish osonlashadi. Ikkinchidan, yangi so'z tezroq esda qoladi, chunki uni tanish so'zga bog'lash mumkin. Faqat bir narsaga e'tibor bering: «sinf», «lug'at», «fan» kabi so'zlar arab tilida boshqa ma'no beradi, shuning uchun so'zni doim gap ichida tekshirish kerak.

Arab tilining ildiz tizimi: bitta ildizdan o'nlab so'z

Arab tilining eng foydali xususiyati — ildiz tizimi. So'zlarning katta qismi uchta undoshdan iborat ildiz asosida quriladi. Ildiz umumiy ma'noni beradi, undoshlar orasidagi unlilar va qo'shimcha harflar esa aniq so'zni yasaydi.

K-T-B ildizi «yozish» ma'nosini beradi:

• kataba — «yozdi»;
• kitab — «kitob», ya'ni yozilgan narsa; ko'pligi kutub — «kitoblar»;
• katib — «yozuvchi»; o'zbekchada «kotib»;
• maktab — «yoziladigan joy»; o'zbekchada «maktab»;
• maktub — «yozilgan»; o'zbekchada «maktub», ya'ni xat;
• maktaba — «kutubxona».

H-S-B ildizi «sanash, hisoblash» ma'nosida:

• hasaba — «hisobladi»;
• hisab — «hisob»;
• muhasib — «hisobchi»; o'zbekchada «muhosib»;
• hasub — hozirgi arab tilida «kompyuter» ma'nosidagi so'zlardan biri.

Shu sababli so'z boyligi birinchi oylarda sekin o'sadi, keyin esa tezlashadi. Boshida har bir so'zni alohida yodlaysiz. Bir necha o'nlab ildizni tanigach, notanish so'zda ham tanish ildizni ko'rasiz va ma'nosini taxmin qila boshlaysiz. Har bir yangi ildiz bittadan emas, bir nechta so'zni ochib beradi.

Qizig'i, al-Xorazmiyning «algebra» so'zi kelib chiqqan kitobi nomida ham kitab, ham hisab so'zlari bor.

Arab tili grammatikasi: nima oson, nima qiyin

«Arab grammatikasi juda murakkab» degan gapni ko'p eshitasiz. Aslida unda o'zbek o'quvchisi uchun oson qismlar ham, haqiqatan mehnat talab qiladigan qismlar ham bor.

Oson qismlar

• Hozirgi zamonda «bo'lmoq» fe'li kerak emas. «Uy katta» deyish uchun arab tilida ikki so'z yetadi: al-baytu kabirun. O'zbek tilida ham xuddi shunday, ingliz tilidagidek «is» qo'shilmaydi. Arab grammatikasida bunday gapning kesimi «xabar» deb ataladi.
• Harakatli matn yozilganidek o'qiladi. Ingliz tilida bir xil harflar turli so'zlarda turlicha o'qiladi. Arab tilida qisqa unlilar belgilangan bo'lsa, harf va belgilar deyarli doim bitta tovushni beradi. Istisnolar kam va ular ham qoidaga bo'ysunadi (masalan, quyosh harflari). Qoidalarni bilgan o'quvchi notanish so'zni ham to'g'ri o'qiydi.
• Zamonlar kam. Ingliz tilidagi uzun zamonlar jadvali yo'q: fe'lning asosiy shakllari ikkita — o'tgan zamon va hozirgi-kelasi zamon.

Qiyin qismlar

• Jins bo'yicha moslashuv. Sifat va fe'l otning jinsiga moslashadi: al-baytu kabirun — «uy katta», lekin as-sayyaratu kabiratun — «mashina katta». O'zbek tilida bunday farq yo'q, shuning uchun bunga ko'nikish vaqt oladi.
• Ikkilik son va ko'plik. Bitta kitob — kitab, ikkita kitob — kitabani, uchta va undan ko'p — kutub. Ko'plik ko'pincha qo'shimcha bilan emas, so'zning ichki tuzilishini o'zgartirish orqali yasaladi, shuning uchun uni har bir so'z bilan birga yodlash kerak.
• Fe'l shakllari. Bitta ildizdan fe'lning o'nga yaqin asosiy qolipi yasaladi va har biri ma'noga o'z ohangini qo'shadi. Fe'l shaxs, son va jinsga qarab ham o'zgaradi: «sen yozasan» erkakka taktubu, ayolga taktubina deb aytiladi.

Kursimizda grammatika «ism, fe'l va harf turkumlari» (ot, fe'l va yordamchi so'zlar) modulidan boshlanadi, keyin gap tuzilishi — ega, kesim va aniqlovchi o'rganiladi. Bu bosqichga o'quvchi harf va harakatlarni bemalol o'qiy boshlagandan keyin o'tadi, chunki o'qiy olmagan odam uchun grammatika mavhum qoidalar to'plami bo'lib qoladi.

Arab tilini o'rganishni nima osonlashtiradi

Ko'p hollarda qiyinlik tilning o'zidan emas, tartibsiz o'rganishdan keladi. Quyidagi to'rt narsa yo'lni sezilarli yengillashtiradi:

1. To'g'ri ketma-ketlik: alifbo, keyin harakatlar, keyin ovoz chiqarib o'qish va shundan keyingina grammatika. Har bir bosqich keyingisiga poydevor bo'ladi. Bosqichlar va ularning muddati arab tilini noldan o'rganish yo'l xaritasida batafsil yozilgan.
2. Haftasiga 2–3 dars. Darslar orasidagi tanaffus qisqa bo'lsa, o'tilgan mavzu esdan chiqmaydi. Kursimizda darslar haftasiga 2–3 marta, har biri 90 daqiqa.
3. Har kuni qisqa takror. Uyda kuniga 15–20 daqiqa ovoz chiqarib o'qish haftasiga bir marta ikki soat o'tirishdan foydaliroq.
4. Talaffuz ustoz nazoratida. Ayn, chuqur h va qalin undoshlarni ustoz eshitib, darhol tuzatadi. Noto'g'ri o'rnashib qolgan tovushni keyin tuzatish ancha qiyin.

Yana ikki mavzu bo'yicha alohida yozganmiz: boshlovchilar qiladigan 6 ta xato va necha oyda arab tilini o'rganish mumkinligi.

Arab tilini o'zingiz sinab ko'rmoqchi bo'lsangiz, arab tili kursimizda birinchi dars bepul: ustozni, guruhni va dars tartibini ko'rib, keyin qaror qilasiz.

Ko'p beriladigan savollar

Arab tilini 30–40 yoshda boshlash kech emasmi?

Kech emas: kattalar ham arab tilini noldan o'rganishi mumkin. Kursimizda yuqori yosh chegarasi yo'q va noldan boshlovchilar uchun alohida guruhlar bor. Kattalar grammatikani ongli tushunadi va odatda aniq maqsad bilan keladi, bu ularning ustunligi.

Arab tili ingliz tilidan qiyinmi?

Qiyinlik boshqacha. Arab tilida yozuv va bir nechta tovush yangi, ingliz tilida esa imlo va zamonlar ko'proq vaqt oladi. O'zbek tilida so'zlashuvchiga arab tilidagi umumiy so'zlar va tanish tovushlar yordam beradi.

Alifboni o'rganishga qancha vaqt ketadi?

Muntazam darslar bilan harf shakllarini tanishni o'rganish odatda 2–4 hafta oladi. Harflar va ularning shakllari haqida 28 ta harf va to'rt shakl maqolasida batafsil yozganmiz.

Bola uchun arab tili qiyin emasmi?

Bolalar harf va bo'g'indan boshlaydi, grammatika ancha keyin keladi, shuning uchun yuklama asta-sekin oshadi. Bola tayyorlik belgilarini ko'rsatsa, 4 yoshdan boshlashi mumkin. Qaysi belgilarga qarash kerakligini bolani arab tiliga necha yoshdan berish haqidagi maqolada yozganmiz.